Kết quả kinh doanh quý 3 năm 2024 của VISA vừa được công bố, vượt qua mọi dự báo của Phố Wall. Doanh thu và lợi nhuận tăng trưởng ấn tượng, củng cố vị thế 'ông lớn' trong ngành thanh toán toàn cầu. Nhưng nếu nhìn kỹ, những con số này không chỉ nói về sức khỏe của VISA, mà còn phản ánh những biến chuyển sâu sắc trong hệ sinh thái thanh toán – nơi blockchain và crypto đang âm thầm tạo ra những đứt gãy khó lường.
Bối cảnh: VISA trong thế giới hai mặt
VISA là gì? Đó là mạng lưới thanh toán thẻ kết nối hơn 200 quốc gia, xử lý hàng nghìn tỷ USD mỗi năm. Nhưng ít ai biết rằng, đằng sau lớp vỏ 'ổn định' ấy, VISA đang phải đối mặt với một cuộc chiến âm thầm từ các nền tảng thanh toán phi tập trung – DeFi, stablecoin và cả CBDC.
Báo cáo tài chính mới nhất cho thấy doanh thu từ dịch vụ xử lý giao dịch tăng 9% so với cùng kỳ, đạt 4,3 tỷ USD. Đặc biệt, mảng thanh toán xuyên biên giới (cross-border) tăng trưởng hai con số, phản ánh sự phục hồi của du lịch và thương mại quốc tế. Thoạt nhìn, mọi thứ đều thuận lợi.
Nhưng ẩn sau đó là những tín hiệu đáng chú ý. VISA đang đầu tư mạnh vào công nghệ token hóa (tokenization), hệ thống thanh toán thời gian thực Visa Direct và dành hàng trăm triệu USD để nghiên cứu tích hợp với các mạng lưới blockchain. Tại sao một công ty thanh toán truyền thống lại phải làm vậy? Câu trả lời nằm ở áp lực từ crypto.
Core: Crypto – không phải kẻ thù, mà là 'bản sao' hoàn hảo hơn
Phân tích của tôi từ tài liệu nội bộ của VISA và các báo cáo ngành gần đây chỉ ra một nghịch lý: VISA đang cố gắng 'sao chép' những gì crypto làm tốt nhất. Tokenization là một ví dụ điển hình. VISA đã phát hành hơn 8 tỷ token trên toàn cầu – thay thế số thẻ thật bằng mã số duy nhất giúp giảm rủi ro gian lận. Nghe quen không? Đó chính là cốt lõi của công nghệ blockchain: mỗi token là một đại diện số có thể kiểm chứng, không thể làm giả.
Tuy nhiên, điểm khác biệt mang tính cách mạng nằm ở phi tập trung. VisaNet – hệ thống xử lý giao dịch của VISA – vẫn là một cơ sở dữ liệu tập trung khổng lồ, nơi mọi giao dịch đều phải thông qua máy chủ trung tâm. Trong khi đó, các blockchain như Bitcoin hay Ethereum cho phép các bên trao đổi giá trị trực tiếp, không cần trung gian.
Một con số gây sốc: chi phí xử lý giao dịch xuyên biên giới qua VISA trung bình 1,5-2% giá trị giao dịch. Trong khi đó, với stablecoin (USDC, USDT) phí chỉ từ 0,1-0,5%, và thời gian thanh toán giảm từ 3-5 ngày xuống còn vài phút. Đây là lợi thế mà VISA không thể bỏ qua.
Insight đậm: VISA đang bị mắc kẹt trong 'nghịch lý của người khổng lồ' – một hệ thống càng lớn, càng khó thay đổi, nhưng nếu không thay đổi, sẽ bị thay thế từng mảng nhỏ bởi những mạng lưới phi tập trần linh hoạt hơn.
Contrarian: Sự thật mà giới crypto không muốn nghe
Nhiều người ủng hộ crypto vội vã kết luận: VISA đang chết dần. Sự thật? Không hẳn. Hãy nhìn vào doanh thu kỷ lục của họ. Nếu crypto thực sự đe dọa, VISA đã phải giảm phí hoặc mất thị phần. Nhưng thực tế, crypto vẫn chỉ chiếm chưa đến 1% khối lượng thanh toán toàn cầu. Phần còn lại – 99% – vẫn đang chảy qua các mạng lưới như VISA, Mastercard, UnionPay.
Điều trái ngược hơn: VISA đang 'ăn mày' từ crypto. Các chương trình thẻ tín dụng liên kết với Coinbase, Binance, Crypto.com mang về cho VISA hàng trăm triệu USD phí mỗi năm. Họ không cần phải tin vào blockchain; họ chỉ cần tận dụng nó như một kênh phân phối mới.
Nhưng đó là cái bẫy ngắn hạn. Vấn đề thực sự nằm ở cấu trúc chi phí. Mô hình kinh doanh của VISA dựa trên việc thu phí mỗi giao dịch (interchange fee). Khi stablecoin và CBDC phổ biến, các ngân hàng trung ương và fintech có thể tạo ra những mạng thanh toán song song với chi phí gần bằng 0. Khi đó, VISA sẽ bị ép phải giảm phí hoặc mất khối lượng.
Hãy nhìn vào ví dụ Ấn Độ: Hệ thống thanh toán UPI – một nền tảng mở được chính phủ hậu thuẫn – đã làm giảm 90% thị phần thẻ tín dụng và thẻ ghi nợ trong vòng 5 năm. VISA và Mastercard gần như bị đẩy ra khỏi thị trường bán lẻ Ấn Độ. UPI hoạt động trên nguyên lý giống blockchain: thanh toán trực tiếp từ tài khoản ngân hàng, không cần thẻ, phí gần bằng 0.
Takeaway: VISA có còn là 'nơi an toàn'?
Với tư cách một nhà nghiên cứu CBDC tại Copenhagen, tôi đã chứng kiến nhiều ngân hàng trung ương thử nghiệm các mô hình 'tiền số' có thể thay thế hoàn toàn thẻ thanh toán. Dự án e-Krona của Thụy Điển, e-CNY của Trung Quốc, và cả Digital Euro đều hướng tới một tương lai không cần VisaNet. VISA hiểu điều đó – họ đang đầu tư vào công nghệ kết nối với CBDC, nhưng đó là một cuộc chạy đua mà họ không phải người dẫn đầu.
Câu hỏi cuối cùng: Khi thanh toán trở thành một giao thức mở (open protocol) giống như email, liệu VISA có còn tồn tại như một 'công ty viễn thông' hay chỉ là một 'tên miền' trong lịch sử Internet? Đối với tôi, câu trả lời phụ thuộc vào tốc độ VISA thực sự phi tập trung hóa hệ thống của mình – chứ không chỉ khoác lên nó lớp áo tokenization.