Hook:
Tuần trước, tôi nhận được một tin nhắn từ một người bạn đang tham gia chương trình Network School tại Malaysia. “Có người đến hỏi visa của tụi mình,” cậu ta viết. “Họ nói là điều tra di trú.” Tôi ngồi thẳng dậy. Balaji Srinivasan – người từng là CTO của Coinbase, một trong những nhà tư tưởng có ảnh hưởng nhất trong giới crypto – đã từng nói về “Network State” như một cách để thoát khỏi sự kiểm soát của chính phủ truyền thống. Vậy mà bây giờ, chính cái “trường học mạng” của anh ấy lại bị chính phủ Malaysia để mắt tới. Đây không chỉ là một câu chuyện về visa. Đây là một bài test cho toàn bộ ý tưởng “cộng đồng crypto phi tập trung” khi nó va chạm với thế giới thực.
Context:
Network School, ra mắt vào đầu năm 2024, là một dự án của Balaji Srinivasan nhằm tạo ra một môi trường học tập kết hợp trực tuyến và ngoại tuyến cho các nhà phát triển và người đam mê blockchain. Học viên đến từ khắp nơi trên thế giới, tập trung tại một khu vực ven biển ở Malaysia, sống và làm việc cùng nhau trong vài tháng. Ý tưởng rất hấp dẫn: một “trường học không biên giới” nơi mọi người cùng học về zero-knowledge proof, viết smart contract, và xây dựng cộng đồng. Nhưng vấn đề nằm ở giấy tờ. Các học viên đến với nhiều loại visa khác nhau: visa du lịch, visa xã hội, thậm chí có người chỉ có e-visa 30 ngày. Hoạt động “học tập và sinh sống dài hạn” trong một cộng đồng khép kín đã lọt vào tầm ngắm của Cục Di trú Malaysia. Cuộc điều tra chính thức được công bố vào cuối tháng 3, và đến nay vẫn chưa có kết luận.
Core:
Câu chuyện này khiến tôi nhớ lại một trải nghiệm cá nhân từ năm 2020, khi tôi tham gia một “hacker house” ở Bali. Nhóm chúng tôi có khoảng 15 người, sống trong một biệt thự và xây dựng một dApp trên Solana. Mọi thứ diễn ra rất suôn sẻ cho đến khi cảnh sát địa phương đến kiểm tra visa. Một nửa trong số chúng tôi bị phạt vì hoạt động “làm việc” trên visa du lịch. Từ đó tôi hiểu: ranh giới giữa “cộng đồng học tập” và “lao động trái phép” rất mong manh, đặc biệt là trong mắt các cơ quan quản lý.
Vậy bài học từ Network School là gì?
- Hình thức pháp lý của “crypto community” vẫn chưa được xác định. Chúng ta thường nghĩ rằng blockchain và tiền mã hóa là “phi biên giới”, nhưng cơ thể con người thì không. Khi bạn đặt chân đến một quốc gia, bạn phải tuân theo luật của quốc gia đó. Một “Network School” không khác gì một “công ty offshore” hay một “trường tư thục” trong mắt luật pháp. Nếu không đăng ký đúng loại hình, đó là vi phạm.
- Rủi ro pháp lý không chỉ đến từ SEC hay CFTC. Trong khi cả thế giới crypto đang tập trung vào các vụ kiện của Mỹ, thì các rủi ro “cấp thấp” hơn như visa, giấy phép lao động, và quy định về giáo dục đang âm thầm trở thành cái bẫy cho các dự án muốn xây dựng cộng đồng thực tế. Malaysia, Thái Lan, Indonesia – những điểm đến ưa thích của crypto nomads – đều đã siết chặt quản lý sau đại dịch.
- Tác động đến narrative “Network State” của Balaji. Nếu cuộc điều tra kết luận rằng Network School vi phạm luật di trú, điều này sẽ làm suy yếu nghiêm trọng ý tưởng về một “nhà nước mạng” có thể tự do vận hành bên ngoài khuôn khổ quốc gia. Đây là một contrarian angle mà ít người nhìn thấy: chính những người ủng hộ “phi tập trung” nhất lại có thể bị tổn thương nhất bởi các quy tắc tập trung nhất – luật nhập cư.
Contrarian:
Tôi không nghĩ đây là một tin xấu. Ngược lại, đây là một cơ hội để cộng đồng crypto trưởng thành hơn. Cho đến nay, chúng ta đã sống trong ảo tưởng rằng “code is law” và “blockchain vượt qua biên giới”. Nhưng cơ thể chúng ta thì không vượt qua biên giới. Một khi bạn bước ra khỏi màn hình, bạn phải đối mặt với cảnh sát, visa, và thuế. Network School – nếu vượt qua được cuộc điều tra này một cách minh bạch – sẽ trở thành một case study về cách crypto project có thể hợp tác với chính phủ thay vì chống lại họ. Biết đâu, kết quả là Malaysia sẽ tạo ra một loại visa đặc biệt dành cho “digital community” – giống như El Salvador đã làm với Bitcoin. Điều đó sẽ còn giá trị hơn bất kỳ chiến dịch marketing nào.
Takeaway:
Khi tôi viết những dòng này, cuộc điều tra vẫn đang tiếp diễn. Nhưng tôi muốn gửi một câu hỏi đến Balaji và tất cả những ai đang mơ về “Network State”: "Nếu bạn không thể thuyết phục được một quốc gia nhỏ như Malaysia chấp nhận cách bạn vận hành, thì làm sao bạn có thể xây dựng một quốc gia mới từ con số không?"
Câu trả lời, tôi nghĩ, nằm ở việc học cách tôn trọng luật chơi của thế giới cũ – và thay đổi nó từ bên trong. Đó mới là cuộc cách mạng thực sự.